موسسه هنرمندان جوان

فلز ماده‌ای معدنی و دارای ویژگی‌های استحکام، دوام، چکش خواری و شکل پذیری است، خاصیت تورّق دارد، ذوب می‌شود و پس از ذوب، امکان استفاده مجدد از آن وجود دارد.

در هنر قلمزنی از فلز به تنهایی استفاده نمی‌شود و بنابر خاصیت ترکیبی فلزات با هم مخلوط می‌شوند و فلز خاصی را پدید می‌آورند که به این ویژگی ترکیبی «آلیاژ» می‌گویند.

آلیاژ به معنی ترکیب و مخلوط کردن فلزات با یکدیگر است، بنابراین، مفرغ، فولاد، برنج و بسیاری مواد دیگر که در صنایع امروز کاربرد دارند آلیاژ نامیده می‌شوند.

آلیاژ و فلزات

 بر این اساس آلیاژ‌ها و فلزاتی که امروزه در هنر قلمزنی بیشتر از آن‌ها استفاده می‌شود عبارت‌اند از:

۱. مفرغ، که ترکیبی از مس و قلع است که هرچه درصد قلع آن بیشتر باشد سفید‌تر و از استحکام بیش تری برخوردار است.

۲. ورشو، که مرکب از نیکل، مس و قلع است و خاصیت تورق و مفتول شدن دارد.

۳. برنج، که ترکیبی از مس و روی است و در اثر حرارت زیاد نرمی آن افزایش می‌یابد.

۴. طلا، فلزی بسیار نرم و زرد رنگ است و در تیزاب سلطانی حل می‌شود.

۵. نقره، فلزی سفید رنگ، چکش خوار و شکل پذیر است و به راحتی پرداخت می‌شود.

۶. مس، از فلزلت عمده و رایج مورد کاربرد در هنر قلمزنی است. رنگ آن قرمز متمایل به نارنجی است و خاصیت شکل پذیری و چکش خواری دارد. در ۱۰۸۳ درجه سانتی گراد گداخته و در ۲۵۹۵ درجه سانتی گراد به جوش می‌آید و دارای وزن مخصوص ۸/۵ گرم در سانتی متر مکعب است.

شیوه ساخت ظروف مورد استفاده در هنر قلمزنی

ظروف یا احجام مورد استفاده در قلمزنی به شیوه‌های زیر ساخته می‌شود:

چکش کاری: ساخت ظروف و اشیا به روش کوبیدن را چکش کاری سرد گویند، که به «دوانگری» معروف است و دارای سابقه بسیار طولانی است و به دو روش انجام می‌شود:

الف) ساخت اشیای یک تکه و بدون شکاف؛ از این شیوه برای ساخت ظروف مدور استفاده می‌شود.

ب) ساخت اشیا به صورت چند تکه یا دارای شکاف؛ از این روش برای ساخت ظروف هندسی زاویه دار استفاده می‌شود.

ریخته‌گری: ریخته‌گری یعنی ذوب فلز و ریختن آن در قالب و سپس سرد کردن و انجماد آن. در این شیوه به وسیله مدل ریخته‌گری فلز ذوب شده را به اشکال گوناگون در می‌آورند. مدل‌های ریخته‌گری معمولاً از چوب، فلز، گچ، پلاستیک و موم ساخته شده است. ریخته‌گری به وسیله قالب انجام می‌شود و قالب‌ها دارای دو نوع قالب باز و قالب بسته‌اند.

خم کاری: در این شیوه با استفاده از دستگاه «سه نظام» یک صفحه گرد از فلز می‌بُرند و با قالب‌های چدنی که به شکل ظروف ساخته شده به دستگاه می‌بندند و با استفاده از دستگاه فلز و قالب را به چرخش در می‌آورند؛ در این مرحله به وسیله قلم‌های فولادی فلز را با فشار روی قالب می‌چرخانند و به ظرف شکل می‌دهند.

قیر و روش تهیه آن برای هنر قلمزنی

در هنر قلمزنی از قیر سفت به سه منظور استفاده می‌شود:

۱. استحکام بخشی و جلوگیری از شکستن فلز در برابر ضربه چکش و قلم.
۲. کاهش سر و صدای ناشی از ضربه قلم به فلز.
۳. سهولت اجرای کار.

برای تهیه قیر مخصوص قلمزنی موارد زیر لازم است: قیر، گچ، سرند یا الک، ظرف یا تابه برای گرم کردن قیر، چراغ گاز و کفگیر برای مخلوط کردن قیر

برای تهیه قیر، مقداری قیر در ظرف می‌ریزند و روی اجاق گاز قرار می‌دهند تا نرم شود، سپس مقداری گچ الک کرده را (نسبت قیر به گچ باید یک به سه باشد) به آرامی در قیر می‌ریزند، مخلوط را به هم می‌زنند تا قوام بیاید و از حالت سیالی یا روان شدن خارج شود.

افزایش گچ به قیر را باید به گونه‌ای ادامه داد که قیر به آسانی سرد و ترد یا شکننده شود و پس از پایان کار به آسانی از فلز جدا شود. برای اطمینان مقداری از مخلوط قیر و گچ را در آب سرد می‌ریزند، در صورتی که ترد و شکننده شده باشد و با ضربه چکش به آسانی خرُد شود، قیر برای کار آمده است. مهارت در این کار بر اثر ممارست و تجربه به دست می‌آید.

منبع: http://iranartcenter.com